رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۳۰ بهمن ۱۳۹۸

موسیقی ایرانی چیست؟- بخش دوم - نمایش محتوای موسیقی

 

 

موسیقی ایرانی چیست؟- بخش دوم

دستگاه و مقام سه گاه

به طور معمول آنچه در دستگاه چهارگاه زده می شود، تقریباً همان اسامی و روش در سه گاه نیز زده می شود. فقط چون گام فرم نموده تفاوت بسیار می نماید. سه گه گاه از نغمات قدیمی ایران بوده زیرا کلمات یگاه، دوگاه، سه گاه ، چهارگاه و پنجگاه و حتی شش گاه و هفت گاه ، در کتابهای قدیمی موسیقی ایران ذکر شده است. این آواز میان ترکها و اهالی آذربایجان و قفقاز رایج می باشد و ترکها در خواندن این آواز بیشترین مهارت را از خود نشان می دهند ولی فارسی زبانها آواز سه گاه را به طریقی کمتر محزون و غم انگیز می خوانند. مقام سه گاه گامی مستقل دارد که نه به گام بزرگ و کوچک شبیه است و نه با شور و همایون ارتباط دارد.

دستگاه چهارگاه

دستگاه چهارگاه از نظر علم موسیقی یکی از مهمترین مقامات ایرانی است. گام آن مانند شور و همایون پایین رونده است و مثل گام ماهور و اصفهان بالارونده می باشد چرا که در هر دو حالت محسوس است.

در گام چهارگاه همیشه دو علامت نیم پرده فروشو و دو علامت ربعی فروشو با هم وارد شده اند. و فواصل درجات این گام نسبت به تونیک عبارتند از دو نیم بزرگ ، سوم بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم بزرگ و هنگام، که دانگهای آن هم با یکدیگر برابر است.

جایگاه آواز ایرانی

آوازها و ترانه های ایرانی سالهای متمادی است که اهالی این سرزمین کهنسال را به خود مشغول کرده است. هر یک از این نغمه ها و نواها یادگاری است از خاطرات و روحیات گذشتگان و نیاکان این مرز و بوم و این در واقع همان الحانی است که از دیر زمان اجداد ما بدان وسیله با یاران خود راز و نیاز می کرده اند.

از نظر عملی دایره موسیقی ما بسیار وسیع و گسترده است چرا که وجود ربع پرده و فواصل ربع پرده ای سبب ایجاد تعدادی گام شده که آنها در موسیقی غربی وجود ندارد. از قبیل گامهای چهارگاه، شور، سه گاه، همایون و غیره، هر یک از مقامات موسیقی ایرانی دارای حالاتی مخصوص است که آن را از دیگر انواع موسیقی ملل مختلف جدا و متمایز می کند.

آواز اصفهان

بیات اصفهان را دستگاه نمی دانند اما به تدریج اهمیت و اعتبار ویژه ای یافته است و از گوشه های مهم آن می توان جامه دران ، بیات راجه، عشاق و عبادت که یک نوع متنوع می باشد را نام برد. گام اصفهان به گام کوچک نزدیک است چرا که تونیک آن با گام کوچک مشترک و تنها اختلاف آن در درجه ششم می باشد. و اختلاف آن با همایون این است که گام اصفهان از درجه چهارم همایون شروع می شود.

دستگاه یا مقام شور

این دستگاه آوازی است که با ذوق و قریحۀ شریقی ها موافق بوده و از مهمترین دستگاه های موسیقی ملی ما می باشد که دارای گام مخصوصی است. فواصل پرده های آن خیلی با هم فرق ندارند و اغلب نغمات طوائف و ایلات و عشایر در زمینۀ این دستگاه می باشد. کیفیت آواز شور بطریقی است که آواز متداول مردم ایران است و بخصوص متعلقات این آواز بیشتر در بین عامه معمول است.

نغمات شور

چنانکه مشخص است متعلقات شور زیاد است و آنهایی که آواز جداگانه محسوب می شوند عبارتند از ابوعطا، بیات ترک،افشار و دشتی که در این مبحث دربارۀ آنها توضیح داده شده است و گوشه های دیگر شور از این قرارند: سلمک، رضوی، شهناز، کوچک و بزرگ حسینی، دو بیتی ، ملانازی، گریلی

آواز ابوعطا

گام ابوعطا با شور تفاوتی ندارد و تنها اختلاف در توقف مکرر روی درجه چهارم (نت شاهد) و درجه دوم نت ایست است و با همین اختلاف جزئی آواز ابوعطا حالت مخصوصی پیدا می کند که باشور متفاوت می باشد. اما این اختلاف از حیث گام و مقام ابوعطا نیست بلکه فقط از نظر حالت و کیفیت آن آواز است. آواز ابوعطا در واقع آوازی بازاری است که میان توده مردم رواج دارد و دارای لطف و زیبایی خاصی است و در عین حال با شور اما بی تفاوت هم نیست.

حجاز

یکی دیگر از متعلقات مهم دستگاه شور حجاز است که لحن مخصوص عربها است و در کشور ما از آن برای خواندن قرآن و مناجات نامه های مذهبی استفاده می شود و بتدریج جزء موسیقی ما شده است که هر یک آوازه خوانی در ضمن ابوعطا آواز حجاز هم می خواند.

بیات ترک

اگر تن بیات ترک را تونیک شور فرض نماییم تفاوتی در فواصل گام شور و بیات وجود ندارد اما نت شاهد آن درجه سوم گام شور می باشد. در بیات ترک نمی توان میان تونیک و شاهد تفاوتی قائل شد جرا که این آواز همیشه روی شاهد خود یعنی درجه سوم گام شور فرود آمده و فقط در مواقع اتمام به طرف تونیک شور متمایل می شود. در واقع بیات ترک یک قسم تغییر تونیک شور است که در خاتمه به تونیک شور مراجعت می کند.

افشار یا افشاری

در میان متعلقات شور اختلاف اقشاری از سایرین بیشتر و گام آن مستقل تر است اما به دلیل وجود دو حالت کوچک آن را جزء شور به حساب می آورند چرا که گام آن چنانکه بعد معلوم می شود به سه گاه نزدیکتر از شور است. گام افشاری از درجه هفتم گام شور شروع می شود.

در افشاری درجات اول و سوم و پنجم اهمیت ویژه دارند. از خواص دیگر افشاری این است که درجه ششم آن همواره در تغییر است یعنی به همان صورتی است که در شور دیده می شود و گاه یک ربع پرده پایین می آید. و این چنین نتی را متغیر می نامند.

آواز رهاب

آواز رهاب که در آخر افشاری نواخته تمی شود نصیحت آمیز بوده و حالتش برعکس افشار است. و به مانند پیر تجربه دیده ای خواننده را دعوت به صبر و بردباری و دوری از سوز و گداز می کند و می خواهد آب خنکی بر دل داغدیده بریزد و آنان را با نصایح دلپذیر امیدوار و سرزنده کند.

آواز دشتی

این گام تفاوت چندانی با شورندارد اما نت شاهد آن درجه پنجم گام شور است.(نت شاهد حجاز) در آواز دشتی هر گاه روی نت شاهد توقف شود به حالت اصلی است و هرگاه به طرف نتهای بم تر تغییر کند همین تغییر آواز دشتی را غمگین و محزون کرده و لطف و زیبایی خاصی به آن می دهد.

متعلقات دشتی از قبیل غم انگیز، چوپانی و گیلکی اختلاف مهمی با دشتی ندارند و اختلافشان تنها در حالت آنها ست.

درجات گام در موسیقی ایرانی

گامهای موسیقی قدیمی ایرانی از هجده نت و هفده فاصله تشکیل می شده و هر یک اسمی داشته اند و بعضی از آنها امروز نیز در ردیفهای موسیقی ایرانی ملاحظه می شود. درجات گام در موسیقی قدیم همچناان که با موسیقی امروز مطابقت دارد:

1-     یگاه: دو

2-     نیم بیاتی: ربمل

3-     نیم حصار: رکرن

4-     عشیران: ربکار

5-     نیم عجم: می بمل

6-      عراق : می کرن

7-     نیم ماهور: می بکار

8-     راست: فا

9-     زنگوله: سُل بمل

10- راهوی:سُل کرن

11- دوگاه: سُل بکار

12- نهاوند: لابمل

13- سه گاه: لاکرن

14- بوسلیک: لابکار

15- چهارگاه: سی بمل

16-  صبا: سی بکار

17- عُزال: سی کرن

18- نوا: دو