رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۷ اسفند ۱۳۹۸

موسیقی ایرانی چیست؟-بخش اول - نمایش محتوای موسیقی

 

 

موسیقی ایرانی چیست؟-بخش اول

دستگاه

به آوازی اطلاق می شود که طرز بستن درجات گام آن، و فواصل جزء آن شباهت به گام دیگر نداشته باشد. مثل اینکه وقتی می گوییم دستگاه ماهور، منظور نشان دادن کلیۀ ملودی های مختلفی است که از گام بزرگ تشکیل شده است.

شرط دستگاه بودن

آن است که از حیث گام چهارم و پنجم درست بوده و ضمناً در فواصل بین نتها نیز مستقل باشد یعنی شباهت به گام دیگری نداشته باشد. این نوع را دستگاه می توان گفت چون این قابلیت را دارد که دارای نغمه ها و گوشه های مختلف باشد. مانند دستگاه های: شور، ماهور، چهارگاه، همایون و غیره

در هر دستگاه دو نوع آواز اصلی و فرعی وجود دارد. آواز اصلی آن است که در همان گام است مثل داد آذربایجانی و غیره . اما آواز فرعی آوازی است که از دستگاه های دیگر قرض شده است.

دستگاه در موسیقی ایران

کلمه دستگاه مرکب از دو واژه دست به معنی روش، نوع، نوبت، قانون و قاعده و پسوند گاه (محل) می باشد که معنی آن محل استقرار فواصل (مسند آهنگ و نغمه ها) بر روی تارها(سیمها) و دسته آلات موسیقی است.دستگاه نسبت به موسیقی مثل عروض نسبت به شعر می باشد. در واقع دستگاه در موسیقی امروز جایگاهی چون مقام در موسیقی گذشته دارد. و مقامها مرکب از اجزاء بوده اند با این تفاوت که دستگاه هیاتی دارد که تحول و تغییر ملودی در قالب آن شکل می گیرد و آن را پنج قسمت پیش درآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و رنگ تشکیل می دهد. بنای یک دستگاه شامل اجزایی از گوشه، نغمه، تیکه و غیره است که هر کدام نیز خود اجزایی دارند مثل درآمد تحریر، فرود یا مجموعه ای از الحان جمع شده در یک گام یا مقام را با حفظ حدود و رعایت فواصل معین را دستگاه می نامند. امروزه هفت دستگاه و پنج آواز، مجموعه ردیفهای موسیقی ایرانی را تشکیل می دهند که عبارتند از: دستگاه شور، سه گاه، چهارگاه، همایون، نوا، ماهور،راست پنج گاه و آواز ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی و اصفهان

ردیف

مجموعه ای از موسیقی مقامی قدیمی و متشکل از لحن های طبقه بندی شده شامل دستگاه ، آواز، نغمه، گوشه ، تیکه ، کرشمه ، چهارمضراب، رنگ و غیره که از قرن یازدهم هجری تا به امروز به نام ردیف موسیقی ایرانی ثبت شده است و مأخذ ردیفهای موجود دو استاد قدیمی میرزا عبدالله و میرزا حسینقلی می باشند.

بطور کلی توالی دستگاه ها و آوازهای موسیقی رکن اصلی ردیف را تشکیل می دهد و آن چه موجب تفاوت ردیفها با یکدیگر می شود اعتبار راوی و پختگی مطالبش می باشد. بسیاری از الحان ردیف موسیقی ایران حکایت از عمر طولانی آنها دارد و نامگذاری این ردیفها نیز یا بر پایه مناطق و نواحی و شهرها بوده مثل ردیف عراق، حجاز، اصفهان، شیراز یا نام نواحی و شهرها را دراند مثل گیلکی یا دشتستانی یا نام افراد را دارند مثل ردیف محمدصادق خانی ردیف حسینی، ردیف مهدی ضرابی یا مأخوذ از صفتی هستند مثل دلکش، حزین، شهرآشوب، مهربانی یا بر اساس روش نواختن و مضراب نوازی است مانند دو تا یکی، گریلی، پنجه مویه، چهار مضراب و یا براساس شعر و نوع آن است مانند رباعی، دو بیتی، چهارگاه، مثنوی، صوفی نامه و یا براساس اصطلاحات خوانندگی چون درآمدها، فرودها، تحریرها، آوازها و یا نامهای قدیمی که از سالهای بسیار دور و سینه به سینه مانده مثل نوروزها، نوروز عرب، نوروز صبا، خسروانی و غیره نامگذاری گردیده اند.

درآمد موسیقی

هر یک از دستگاه ها و آوازهای موسیقی ایران درآمد و درآمدهایی دارد که مخصوص به همان دستگاه یا آواز می باشد. تنوع درآمدهایی که در ردیفهای موجود ملاحظه می شود، مبین اعتبار در نظر اساتید پیشین است که بنابر تشخیص هر ردیفی از ردیفهای معتبر ، به درآمد اول یا دوم یا سوم تعبیر شده است.

نغمه

نغمه را می توان به منزلۀ شهری از یک ولایت یا استان تصور نمود. و همانطور که هر شهر یک استان دارای رنگ و بو و آداب و سنن و فرهنگ و هنر خاص خود می باشد اما می توان عادات کلی آن استان را نیز در آنها دید در دستگاه شور هم از نغمات ابوعطا، دشتی، بیات ترک و غیره رنگ کلی و لهجۀ مخصوص دستگاه شور را می توان استنباط نمود.

گوشه

گوشه عبارت از آهنگی است که در فاصله یک دانگ یا یک پنجم ادا می شود. که عموماً از چند نت نیز تجاوز نمی کند. گوشه دارای تقسیمات جزئی نمی با شد.

رِنگ

از فرمهای موسیقی ایرانی، فرمی موزون و ریتم دار و بدون کلام که به گونه رایج در قالب 8/6 ارائه می شود. رِنگ در هر دستگاه و آوازی براساس الحان (ملودیها) و گوشه های مشهور همان دستگاه یا آواز ساخته می شود. رنگ دارای ویژگی های مختص به خود می باشد . که بر اساس گوشه ها لحن بندی می شود و در عین حال فاقد پایه است و در عین جدی بودن به خاطر نوع وزن و ضربش نشاط آور است . و به طور معمول در آخر یک دستگاه اجرا می شود.

آواز اصلی و آواز فرعی

هر دستگاه از موسیقی ایرانی دارای دو نوع آواز اصلی و فرعی می باشد. آواز اصلی در گ ام دستگاه بوده اما با تنبک متفاوت است یعنی نتهای دیگر گام هم می توانند تونیک قرار گیرند. مانند داد در ماهور و آواز فرعی از دیگر دستگاه ها اخذ شده و حالت مدگردی دارد و در ا نتها باید به دستگاه اصلی یا پایه فرود آید مانند دلکش در ماهور.

ترانه

از اقسام تصنیف های موسیقی ایرانی دوبیتی ، سرود، آواز ، نغمه ، نقش و صوت و غیره . ترانه را تصنیفی گویند دارای سه گوشه هر یک به یک شکل یک بیتی، مدح و تلاوتلالا. از خصوصیات ترانه این است که در هر وزنی که باشد مانند ترانه های اصیل امروزی بر سر زبان می ماند و معمولا دارای اشعار ساده و روان می باشد و این سادگی از ویژگیهای آن است. ترانه خوانی، ترانه زدن ، ترانه سازی، ترانه بستن و ترانه برداشتن به معنای سرود و نغمه ساده و دلنشین است. این شکل از قالبهای موسیقی آوازی ایرانی می باشد که از قدیم الایام در فرمها و اشکال مختلف رواج داشته و معمولا با ابیاتی به شکل رباعی، غزل و غیره همراه بوده است و انواع متفاوت ترانه نیز وجود دارد مانند ترانه شهری ـ ترانه روستایی ، ترانه توصیفی، ترانه پندآمیز، ترانه عامیانه، ترانه خزانگی، ترانه عاشقانه، تراناه عارفانه، ترانه مذهبی و غیره.

تصنیف در موسیقی

انواعی از شعر که با آهنگ موسیقی خوانده می شوند و یا ترکیب و ترتیب نواها موسیقی شعردار، یا تلفیق شعر و موسیقی به روش استقرار موسیقی بر روی شعر و یا شعر بر آهنگ تصنیف اشعار لحن داری است که بر حسب ظاهر با سایر اشعار معمولی تفاوتی ندارد اما وزن و ترکیب الفاظ آن دارای خصوصیاتی است که با لحنها و مقامهای موسیقی و نغمات زیر و بر ساز و آواز همراه شده و قابلیت هماهنگی یافته باشد.

در عصر ما تصنیف حالت و شکل خاص جدیدی یافته است تصانیف رزمی، بزمی، انقلابی، جنگی، عرفانی و غیره. با  این حال تصانیف امروزه نیز از قوانین موسیقی و اوزان عروضی پیروی می کند. این تصانیف همچنان در گوشه ها و آوازهای دستگاه های ایرانی هستند به هر طریق شعر آهنگین یا آهنگ شعر دار در ساختن تصنیف لازم و ملزومند.

مقامات موسیقی ایرانی

تقسیمات موسیقی ایرانی براساس آوازها طبقه بندی شده است. امروزه آوازهای بزرگ را دستگاه نامیده و موسیقی ایرانی شامل هفت دستگاه است: ماهور، شور، نوا، همایون، سه گاه ، چهارگاه و راست پنج گاه .

دستگاه نوا

نوا یکی از دستگاه های هفت گانه موسیقی است اما آن را جزء شور نیز محسوب می کنند چون که پس از دقت در گام آن می توان به صحت این تقسیم بندی پی برد.

گام نوا هم مانند بیات ترک و افشاری از تونیک شور شروع نمی شود و در درجه اول آن نمایان شور است. چون پرده های آواز نوا و شور تفاوتی ندارد و علامات ترکیبی شور و نوا یکی است، و همین طور مقایسه حالات آواز نوا و شور و همچنین درآمدهای نوا بین درجه دوم تا ششم شور عینا همان نتهای گام شو راست که همگی دلایل حضور آواز نوا در دستگاه شور می باشد.

دستگاه همایون

دستگاه همایون شباهت بسیار به گام کوچک دارد. به این صورت که گام کوچک تونیک (نمایان و رونمایان آن) برای اینکه روتونیک شود یک ربع پرده بالا می رود. گام همایون هم مثل گام شور پایین رونده است و مهمترین درجات گام همایون عبارتند از درجه اول تونیک، درجه دوم نت شاهد، درجه چهارم نمایان، درجه پنجم و هفتم نت است.

اگر گام شور لا را با گام همایون لا بنویسیم رابطه و نزدیکی بین این دو آواز دیده می شود.

دستگاه همایون دارای گوشه هایی است از قبیل:بختیاری ، چکاوک، بیداد، شوشتری، عشاق، لیلی و مجنون و ساقی نامه

دستگاه ماهور
در ماهور آنچه که هم اکنون معمول است عبارت است از آوازهای کوچکی که گوشه نامیده می شود. از گوشه های مهم ماهور می توان موارد زیر را نام برد: داد، نیریز، دلکش، شکسته ، عراق ، راک، خوارزمی، و خاوران.

استادام موسیقیدان معتقدند که موسیقی بین المللی را در دستگاه ماهور می توان اجرا کرد. و زمینه آوازی ماهور با متعلقاتش خیلی غنی تر از زمینه ای است که امروزه موسیقی بین المللی دارا می باشد.

راست پنجگاه

تنها اختلاف راست پنجگاه با آواز ماهور تفاوت جزئی در حالت آنها است به تعبیر دیگر راست پنجگاه همان ماهور است اما درک تفاوت و حالتهای آن تنها در نزد گوشهای آشنا و استادان موسیقی میسر می شود.

راست پنجگاه معمولا در مایه فا در تار و در مایه سُل در ویلن نواخته می شود. و همانطور که گفته شد تنها افرادی که آشنایی کامل با موسیقی دارند آن را می شناسند.