قلعه پرتغالی های هرمز

هرمز جزيره اي است كوچك واقع درجنوبي ترين نقطه كشور با آب و هوايي بسيار گرم، قسمتي از جزيره پوشيده ازخاك سرخ مي باشد و قسمت ديگري از جزيره جنگلهاي تنك مي باشد.

اولين ساخت و سازها در جزيره به دوره اردشيرساساني بازمي گردد. زماني اين جزيره بعنوان مركزيت بازرگاني هرمز باواقع شدن درمسير راه دريايي جاده ابريشم داراي رونق چشمگيري بوده است. درسال 1507 ميلادي (913 هجري ) بعد ازلشكر كشي پرتغاليهاكه درراستاي اقدامات استعماري به منطقه اعزام شده بودند به فرماندهي آلفونسوآلبوكرك (دريانورد معروف پرتغالي) شهرهرمزتوسط پرتغاليها جهت تجاوزواشغال و سركوبي مقاومت مردم به توپ بسته مي شودكه صدمات جبران ناپذيري را متحمل مي شود. بعد از تثبيت موقعيت پرتغاليها درجزيره دستور ساخت قلعه اي مستحكم جهت حكمراني و باجگيري در تنگه استراتژيك هرمز بر سواحل نواحي جنوبي كشور و كشتي ها داده مي شود. ساخت اين قلعه كه برجي بلند داشته و درمنتهي اليه دماغه جبهه شمالي جزيره و دركنار ساحل به طرح قلاع قرون وسطي اروپايي كه الهاماتي خاص نيز از معماري قلاع ايراني را پذيرفته توسط مردم و بردگاني كه پرتغالي ها به همراه آورده اند حدود سي سال به طول مي انجامد كه در چهار دوره معماري مرمت و مستحكم مي گردد و اين بنا به مدت 115 سال حافظ منابع استعماري پرتغالي گرديد. طبق شواهد موجود اين بنا دو طبقه بوده است و از آنجايي كه از سمت خشكي بيم قيام اهالي مي رفته است . آن ضلع از استحكامات بيشتري برخوردار بوده ، اين قسمت داراي پلاني قرينه متشكل از اتاقهاي مستطيل و در كنار يكديگر ساخته شده است.

در جبهه جنوبي بنا مجموعه اي از فضاهاي متفاوت كه با سايز قسمتهاي ديگر متمايز است وجود دارد . در اين بخش احتمالاً مركز فرماندهي – تالارها – زندان و ساير فضاهاي مهم واقع بوده است اين بخش بسيار بلند 12 تا 17 متر با يك برج در وسط و دوبرج ديگر كه به عنوان ورودي در جناحين بكار رفته اند تشكيل شده است .

مجموعه ورودي ها در چهار گوشه بنا واقع شده است، طوري كه هر گونه ورود و خروج ، قابل كنترل از دريچه هاي ديدباني ، واقع بر بالاي ورودي ها باشد . عمده ورودي ها در سمت جنوب كه از قسمت خشكي به شهر باز مي شد قرار گرفته اند وفقط داراي يك در بوده است . عرض ورودي ها 1.5 متر با درچوبي و درگاه سنگي است. ورودي سمت جنوب شرقي بنابه يك محوطه بزرگ باز مي شودكه توسط ديواري از وسط به دوقسمت تقسيم شده است، اين راهرويك راه به حياط و يك راه به درون داشته و بدين وسيله با ساير فضاها ارتباط داشته است. راه دسترسي اين قسمت به طبقه بالا در پيش فضاي ورودي به حياط قرار دارد كه مشتمل بر پله هايي از جنس سنگ مي باشد كه اكنون جز تعدادي از آنها بقيه از بين رفته اند، اتاق هاي طبقه فوقاني احتمالاً قرينه همين اتاق ها بوده است.

مكان استراحت نگاهبانان  برج ديده باني و انبار مهمات و قرارگيري توپها بر بام اين ورودي ها در كنج ها پيش بيني شده بود.

براي تزئينات و نيز نما از سنگهاي تراشيده و براي برپا نمودن ديوارها از سنگ هاي مرجاني و سبز كه از معادن اطراف در جزيره تهيه مي گرديد استفاده شده است .

حياط مركزي بنا شامل فضاهايي است كه احتمالاً محل جمع آوري آب باران و انتقال آن به آب انباربوده است . ديواره داخلي آن ازساروج اندود شده است.طبق اسناد و شواهد مجسمه اي ازفرمانده آلبوكرك ازجنس سنگ ساخته و در وسط حياط بر روي پايه اي از همين جنس استوار گرديده بود كه امروزه اثري ازآن برجاي نيست. ازجمله فضاهاي ديگركه درحياط وجود داردكليسا يابه قولي ديگرآب انبارمي باشداين قسمت مستطيل شكل با پنج پله به سطح زيرهدايت مي شود.دورديف ستون مدوركه هررديف به تعداد5 ستون است ودربالا به نحوزيبايي تبديل به هشت ضلعي واز هرضلع يك قوس سنگي به سمت ستون ديگري مي باشد.

آب انباراين قلعه در طبقه دوم قرار دارد كه  نمونه جالبي از معماري درسواحل وجزاير جنوبي ميباشد فرم كلي اين آب انباربيضي شكل ودرلبه آن 33 طاقي ديده مي شود آن دو رديف ستون مربع شكل داشته كه در هر رديف 3 ستون به ابعاد 120*120 قرار دارد.

سقف آب انبار توسط قوسهاي بين ستون ها كه كاربندي آنها از گچ مي باشد برپا شده است.نماي داخلي آب انبار را ملات گچ مخلوط با خاك سنگ و ساروج كشيده اند. سقف ازخارج بصورت صاف است و دريچه­اي در آن وجود دارد . زمان ساخت اين آب انباراحتمالاً اوايل صفويه بوده است درنوع ساخت اين آب انبار علاوه بر ذخيره سازي و خنك نگاه داشتن آب به مقاومت درمقابل حملات توپخانه نيز توجه كافي داشته اند .

سرانجام بعدازسالها استعمارگري پرتغاليها درجزيره هرمزشاه عباس صفوي درسال 1622 ميلادي نيرويي به رهبري امامقلي خان به اين مناطق گسيل داشت واين سردار بزرگ پس ازمحاصره ودرگيري قلعه را آزاد ساخت. براثرحملات توپخانه وگذشت زمان پيشروي آب دريا ،هواي شرجي، عوامل انساني، بارندگيهاي شديد متاسفانه اكثرفضاها تخريب گشته است.اين بناتوسط ميراث فرهنگي استان هرمزگان دردست مرمت واحياء دوباره مي باشد.