رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۳۰ بهمن ۱۳۹۸

سازهای ایرانی- بخش اول - نمایش محتوای موسیقی

 

 

سازهای ایرانی- بخش اول

آرک لوت یا آرچ لوت

لفظ کامل شده شاهرود در انگلیسی که آرشیلوت یا بربط  بزرگ به عنوان کلمه عام خانواده عود نیز بکار رفته است.

آیینه پیل

نوعی ساز یک طرفه یا دوطرفه کوبه ای از جنس فلز یا گل پخته شده که با پوست گاو می ساختند و بر روی پیل (فیل) قرار می گرفته و به شکل طبل یا دهل نیز بوده است. از این ساز در ندا دادن سربازان و ایجاد رعب و وحشت دشمن استفاده می کردند.

بزق(بزرگ)

از سازهای رشته ای با جعبه ای صوتی شبیه ساز ماندولین، نوعی کوچک از تنبور است که با جعبه صوتی و بیضی شکل فارابی آن را تنبور بغدادی نامیده و امروزه نامش بزق است.

بُرغو، برقو

از آلات بادی قدیمی به شکل شاخ میان تهی است که در آن دمیده می شده، نوعی از آن جنس برنج با طول سه برابر سرنا ساخته و از آن سه نغمه ا، یا، بح معادل دو ـ می ـ دو استخراج می شده در واقع سازی مانند کرنا است. نوعی از آن قلمی از جنس فولاد مخصوص است با شیارهای دیواره وظیفه تراش دادن را در ساختمان ساز به عهده دارد.
بربط ، عود

بط به معنای مرغابی و بر سینه مرغابی و از قدیمی ترین سازها است که در تمام قاره ها موجود است و نوازنده آن را مانند عود در بغل گرفته و با زخمه یا با شکافه آن را می نوازند. پارسیان آن را رود و اعراب عود نامیده اند. برخی معتقدند که بربط از حیره در مغرب فرات نزدیک مدائن و مرکز تربیت شاهزادگان ساسانی و یا از شهری در آن بلاد به نام باب آمده است و به مکانهای دیگر رفته و نامهای عود، مِزهر، موتر و کران را برخود گرفته است.

بنجو

از سازهای زهی بلوچی است که تقریبا مستطیل شکل بوده و مضراب سه گوش پلاستیکی یا چوب نرم دارد. انتهای جعبه مستطیلی بنجو دارای حجم بیشتری است.

بوق

معرب آن بوکسینا و از آلات بادی می باشد. بوق سازی ساده و مارپیچی شکل است با امتداد مخروطی و دهانه ای بازتر و طولی بین 40 تا 80 سانتی متر که با دمیدن از دهانه کوچک نواخته می شود.

بیشه(نیشه)

از آلات موسیقی چوبی با نی بادی مورد استفاده شبانان و چوپانها، که نیشه نیز نامیده می شود و عبارت از نایی است مشابه نی که نوازنده همچون نی از آن استفاده می کند. در زبانهای محلی فیگو نیز نامیده می شود.

پیک

از آلات بادی جنوب ایران، نوعی نی لبک کوچک است که بیشتر جنبه بازیچه یا تکنوازی ساده و غیر موسیقایی دارد. لفظ پیک به قمیش نیز اطلاق شده است.

تاس(طاس)

دو نوع از آلات موسیقی کوبه ای در موسیقی قدیمی که نوعی از آن رزمی بوده و به شکل تاس یا کاسه ای با پوستی که بر آن کشیده شده و نوع دیگر تعدادی تاس فلزی به ابعاد مختلف و بدون پوست می باشد. نوعی تاس مضاعف هنوز در پاره ای از روستاها و عشایر ایران معمول اس که به همین نام وجود دارد.

تال

از آلات موسیقی کوبه ای، به شکل دو پیاله کوچک کم عمق از جنس برنج یا مفرغ که خنیاگران در هنگام رقص آن را به دستهای خو بسته و به صدا در می آوردند. تال زمانی در ایران به زنگ معروف بود.

تار

از مهمترین سازهای زهی ایرانی دارای ویژگی های اصیل و سنتی قوموی ایرانی است. این ساز دارای شش سیم بوده که به وسیله زخمه و مضراب فلزی یا شاخ نواخته می شود.

تار آلتو(اوتار)

نوعی تار بم است که سیمهای آن از یک چهارم از تار معمولی بم تر کوک می شود. علینقی وزیری تار آلتو را ابداع نموده و اولین نوازنده آن حسین سنجری بوده است. این ساز با مضراب سه گوش کائوچویی به سبک ماندولین نواخته می شود(اوتار) یا (تار التو) تقریبا ساختمانی و جنس مشابه تار اصلی دارد. جنس سیم آن قبلا از روده بوده و امروزه از سیم ویولن سل استفاده می شود.

تارسپرانو

تار کوچکی که یک پنجم بالاتر از تار معمولی کوک می گرفته و علینقی وزیری بنا به احتیاج در آهنگسازی آن را ابداع نموده اما امروزه زیاد معمول نیست.

تبوراک

دف یا دایره گویند که ریشه تبیره اک به معنی تبیره کوچک دارد. تعریف دیگر طبل کوچک را گویند که در دسته جات محلی وجود دارد و یا طبل کوچکی که در مزارع برای ترساندن حیوانات بکار می رود.

ترنتای

از آلات زهی یک سیمه موسیقی با کاسه ای شش ضلعی و یا گرد و دسته ای بلند که به خاطر کاسه شش پهلو آن را شش خانه نیز نامیده اند.

تمبورک

از آلات محلی موسیقی و از خانواده سازهای زهی در موسیقی بلوچستان دارای سه سیم برای همراهی نغمه و آهنگ اصلی نواخته می شود. در موسیقی بلوچستان گاه تا سه تمبورک استفاده می شود.

تنبک

دنبک، دمبک، تنبک، تمبک از آلات کوبه ای موسیقی است که زیر بغل نوازنده و میان دو دست و سرانگشتان او قرار می گیرد. بدنه تنبک از جنس چوب، سفال ، فلز سبک ساخته می شود اما بهترین آنها چوب است. تنبک از قسمتهای مختلفی مانند پوست، دهانه بزرگ، دهانه کوچک، تنه، نفیر(گلویی) و کالیبر(دهانه کوچک) است. و تنها ساز کوبی دنیا است که نوازنده هنگام نواختن امکان استفاده کامل از تمام انگشتان دو دست خود را دارد.

تنبک یا ضرب زورخانه

این ساز که در زورخانه و اماکن ورزش باستانی از قدیم الایام نواخته می شده دارای شکلی تقریبا مشابه تنبک بوده با سری به مراتب پهن تر و هیبتی بزرگتر از تنبک معمولی در قدیم از پوست گاو ، گوسفند و آهو برای ساختن آن استفاده می شد. امروزه از پوست بز یا گوسفند استفاده می شود که البته پوست بز به علت نوع و نازکی آن که دارای طنین صدای بیشتری است ترجیح داده می شود.

تنبور(تنبوره)

از آلات زهی است که سیمها از روی دسته ای بلند و کاسه ای عبور نموده و با ضربه انگشتان نواخته می شود. تنبور با تاریخچه ای حدود 1500 سال ق.م بیشتر یک ساز محلی و عرفانی محسوب می شود.

تنبیره

از سازهای زهی بلوچی، دارای سه سیم که از روی شیطانک عبور نموده و به گوشی ها بسته می شود. تنبیره همراهی کننده شعر در مجالس بزرگ یا محافل خوانین بلوچ است این ساز گاهی با رباب نواخته می شود.

جرس

از آلات کوبه ای فلزی و در فارسی قدیم درای نیز گفته شده است. جرس ساز کوبه ای با ا نواع رزمی با شباهت زنگ یا درای یا ناقوس که گاهی به صورت پیاله می سازند و گاهی به صورت گوی، در هر دو صورت جنس هر دو از روی یا برنج بوده که به وسیله ضربه زدن با چکش فلزی یا پتک صدای آن خارج می شود. انواع کوچکتر (اما متفاوت با رنگ و زنگوله) به گردن شتر و دیگر چارپایان بسته می شده است.

جوره

از آلات موسیقی کوبه ای، دهل یا طبلی محلی است که در مناطق جنوبی ایران به همراهی سرنا در مجالس و جشنها استفاده می شود.

جوری زورنا

از آلات بادی و از انواع سرنا است و به طول 30 سانتی متر و با صوتی لطیف و خوش احتمال می دهند جزء سازهای ایرانی باشد.(چون امروزه در ترکیه، مصر و چند کشور دیگر استفاده می شود)

چارپاره

یک جفت زنگ که به  انگشتان دست بسته و بنا به موقعیت ضرب و ریتم آن را به هم می زنند و صدا تولید می شود.

چبچیق

از آلات بادی قدیمی و مشهور به موسیقار ختایی است و متشکل از نای (نی)های متصل به هم که از یک سرمحفظه ای خیک مانند پیوسته و با دمیدن در لوله اتصال به محفظه و حجیم شدن آن، باد به داخل نیها رفته و موجب تولید صدا می شود. نوعی از این به شکل نی انبال درهند استفاده می شود.

چغانه

سازی کوبه ای و ضربی که در دو یا سه فرم از نظر شکل ظاهری ساخته می شده. چغانه یا صغانه را در بین آلات موسیقی قبل از اسلام و در عصر ساسانیان می ساختند. ساختمان ظاهری آن متشکل از دو عدد غوزه و یا گوی کدویی شکل کوچک و از جنس فلز خشک و پرطنین می باشد که داخل آن را ریزه های شن و ماسه و یا قطعات ریزه فلز جهت ایجاد صدا می ریخته اند.