جهش تولید | پنج‌شنبه، ۸ آبان ۱۳۹۹

سازهای استان هرمزگان - نمایش محتوای موسیقی

 

 

سازهای استان هرمزگان

1) ساز (سورنا)

حضور این ساز در منطقه میناب بیشتر است. طول سورنای هرمزگان (میناب) نسبت به نمونه های مشابه آن در نقاط دیگر ایران بیشتر است. از سورنا و دهل در مراسم شادی و نیز عزا استفاده می شود. در مراسم عزا به هیچوجه از قلم جفتی استفاده نمی شود. در تعزیه ها نیز گاه از سورنا و دهل استفاده می شود. استفاده از ساز در مراسم عزا تنها با سورنا و دهل بوده، از سازهای دیگر مانند قلم جفتی ، جوره ، تمپک و... به هیچوجه استفاده نمی شود.

2) جفتی

نوع ابتدایی قلم جفتی کلم نامیده می شده است و به صورت یک عدد نی به کار می رفته است و ظاهراٌ این ساز در این منطقه به مرور به شکل مضاعف د رآمده است که برروی هر نی ، قمیشی سوار می شود.

از نوازندگان قدیمی کلم می توان از شخصی به نام قلی کنارک (غلام کنارک) نام برد که مضاعف کلم و تبدیل آن به قلم جفتی را منسوب به او می دانند.

از دیگر نوازندگان قدیمی نی جفتی در بندرعباس می توان از : نکیب عبدالله ، کهورک و ..... نام برد.

3) گپ دهل (مارساز)

گپ دهل ساز کوبه ای اصلی همراهی کننده سورنا است که جریان اصلی ریتم را در دست دارد. هر دو طرف آن پوست کشیده شده است که یک طرف را با چوب و طرف دیگر را با دست می نوازند. از نوازندگان قدیم دهل می توان از : عباس انبر، علی انبر، غلام انبر، فرهاد سیاه و...... نام برد.

4) جوره

جوره نوعی دهل است که از مار ساز کوچکتر است و همراه با مارساز همراهی کننده ساز (سورنا) است. از جوره فقط در مراسم شادی استفاده می شود و در مراسم عزا سورنا را همراهی نمی کند.

5) تمپک (تمبک)

این ساز در همراهی سورنا ، مکمل جوره است و شک و ساختمان آن همان تمبک سنتی است که کمی خشن تر ساخته می شود. بنابراین مجموعه ساز (سورنا) ، گپ دهل (مارساز) ، جوره و تمبک گروهی را تشکیل می دهند که در عروسیها معمولا همیشه با هم می نوازند.

6) دهل

این دهل از گپ دهل (مارساز) کوچکتر است. ارتفاع آن کمتر ، اما کمی قطورتر است. دو طرف آن پوست کشیده شده است و هر دو طرف با دست نواخته می شود. استفاده از این دهل معمولا همراه با کسر و پیپه است که این گروه از سازهای ضربی معمولا همراهی کننده قلم جفتی نیز هستند. جریان اصلی ریتم در این همنوازی ، به دست دهل است و نیز ساز آغاز کننده پس از قلم جفتی است.

7) کسر

کسر که در روایات عامیانه به معنی ساز کوتاه کوچک یا کسر شده از دهل نیز هست ، شبیه دهل است با دو طرف پوست که معمولا از یک طرف و توسط هر دو دست نواخته می شود کار کسر ایجاد واریاسیونهای ریتمیک و شکستن ریتم های دهل و پیپه است. ورود سازها در یک گروه چنین است. اول قلم جفتی ریتم و سرعت آهنگ را مشخص می کند ، سپس دهل وارد شده ، پس از دهل پیپه و سپس کسر وارد می شود.

8) پیپه

این ساز نیز شبیه دهل است با دو طرف پوست که معمولا در یک طرف آن با چوب می نوازند. پیپه ضربانهای ریتم را هدایت می کند. ظاهرا نظر بر این است که پیپه بعدها به جمع دهل و کسر پیوست است. این سه سازکوبه ای (دهل ، کسر و پیپه ) در عمل مکمل یکدیگرند. ریتم اصلی رادهل هدایت می کند. پیپه ضربانهای اصلی ریتم را هدایت می کند و کسر با ایجاد واریاسیونهای مختلف ریتمیک و خرد کردن ریتم اصلی ، به تزیین فضای ریتمیک می پردازد و حاصل این ترکیب نوعی پلی ریتمی است. همنشینی چند ریتم با آکسانها یا تاکیدهای مختلف را پلی ریتمی می نامند. پیچیدگی پلی ریتمی [Ployrythme] به درجه مغایرت یا عدم مغایرت این ریتم ها وابسته است.

9) سما

سما همان دف یا دایره است. مورد استفاده سما مراسم زار و نیز مولودخوانی است.در این مراسم از یک تا پنج و گاهی بیشتر از این ساز استفاده می شود. در جزیره قشم از این ساز برای همراهی عود (گبوس) نیز استفاده می شود. از سازهای دیگر این منطقه می توان از گبوس (عود) ساز زار ودهل یابی (زار) نام برد که در مقایسه با سازهای دیگر، استفاده کمتری دارند و در همه منطقه نیز رایج نیستند. به عنوان مثال، عود بیشتر در جزیره قشم متداول است و در مناطق دیگر کمتر دیده می شود.در قشم اين ساز براى همراهى با عود (= بربت = باربد) که در محل به آن گبوس هم مى‌گويند استفاده مى‌شود.

 

منبع:کتاب شناخت استان هرمزگان، پژوهش و نگارش: ایرج افشار(سیستانی)