تولید لنج‌های چوبی در حال فراموشی

لنج سازی در جنوب ایران ؛ هنر دستان زحمت کش مردان مرزدار خلیج فارس ، میراثی کهن ، اما در حال فراموشی است.

رونق دریانوردی و تجارت در جنوب کشور به سبب وجود تنگه هرمز، هنر این مردان سختکوش را در گذشته بیشتر نمایان می‌کرد.

به گونه‌ای که لنج سازی و سفر با آن به همه جهان با زندگی مردم این خطه گره خورده بود .

ساخت شناور‌های چوبی یکی از صنایع دستی هرمزگان است.

رئیس اداره میراث فرهنگی سازمان منطقه آزاد قشم که در تلاش برای ثبت گنجینه‌های انسانی است می‌گوید : قدمت ساخت شناور‌های چوبی در هرمزگان به ۳ هزار سال پیش و به دوره عیلامیان می‌رسد.

عبدالرضا دشتی زاده می‌افزاید : کشف بنادر اشکانی و ساسانی در کرانه شمالی خلیج فارس و یا کشف سکه‌ها و دیگر بقایای باستانی مربوط به دوره ساسانی در سرزمین‌های دوری، چون مغولستان امروزی نشان از دریانوردی ایرانیان باستان دارد .

وی می‌گوید : کشتی‌های چوبی که در جنوب کشور به لنج یا جُهاز مشهورند کاربرد باربری و صیادی داشتند .

ساکنان بنادر و جزایر خلیج فارس از گذشته با لنج‌های بادبانی به شهر‌های بمبئی، بصره و کشور‌های شرق آفریقا و تانزانیا سفر یکساله کرده و تجارت می‌کردند.

رئیس اداره میراث فرهنگی سازمان منطقه آزاد قشم می‌افزاید : صنعت لنج سازی دارای پیشینه فرهنگی غنی است و می‌توان شعر‌هایی که زنان هنگام بازگشت از دریا می‌خوانند و فرهنگ ارتباط جاشو‌ها و ناخدا‌ها با دریا را جزء میراث ناملموس حاصل از این صنعت بیان کرد .

دشتی زاده می‌گوید : در طول تاریخ ایرانی‌ها بواسطه این لنج‌ها با جهان ارتباط داشتند و جهان نیز با این لنج‌ها با فرهنگ ایرانی آشنا می‌شدند چون که بسیاری از لنج‌ها ساخت ایرانی‌ها بوده است.

حاج یوسف هجری که سالهای عمرش را در روستای گوران پای ساخت لنج‌ها گذرانده است و اکنون ۹۰ سالگی اش را می‌گذراند از خاطره آن روز‌ها می‌گوید : کشور‌های حاشیه خلیج فارس ساخت لنج را به ما سفارش می‌دادند و هر لنجی را حداکثر تا ۲ سال می‌ساختیم .

خالو رضا هم که از کودکی چکش به دست این حرفه را از پدرش یاد گرفته می‌گوید : سال‌های گذشته عده‌ای از کشور کویت به بندرلنگه آمدند و یک لنج فرسوده را به کویت برده و در معرض تماشا قرار دادند که این نشان از توجه ویژه آنها به این صنعت است .

وی با لرزش دستان پینه بسته اش می‌گوید : نقشه مهندسی برای ساخت لنج وجود نداشت فقط روی کاغذ نقاشی کرده و آن فن‌هایی که از پدرانمان یاد گرفته بودیم روی چوب پیاده می‌کردیم .

گرچه در طول تاریخ در بیشتر شهر‌های استان هرمزگان صدای چکش جاشو‌ها می‌آمد، اما اکنون این تلاش از چند نقطه از این خطه بر می‌خیزد .

فعالیت لنج سازان یا جاشو‌ها در روستای گوران در جزیره قشم ، بندرلافت و بندرکنگ تا کنون توانسته است این صنعت را زنده نگه دارد .

در طول تاریخ بندرکنگ که به بندر دریانوردان مشهور است مهمترین مرکز لنج سازی در هرمزگان بود .

شاهد مثال این ادعا گفته معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان است : در جریان جنگ جهانی دوم ، لنج بوم مسی دریانوردان کنگی در مسیر حرکت به افریقا با شلیک زیر دریایی ژاپنی در سال ۱۹۴۴ میلادی غرق شد که ۳۲ سرنشین آن غرق و ۳۲ نفر دیگر نجات یافتند .

در این بندر که به سرپرستی ملاحان برجسته کنگی کالا‌های تجاری مانند خرما ، جوز ، لوز و سجاده به هند و آفریقا می‌بردند و از آنجا چوب ، چای و پارچه به بندر کنگ می‌آوردند .

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم نیز می‌گوید : مردمان روستای بندری گوران در جزیره قشم همچنان با همان روش سنتی اقدام به طراحی، ساخت و هدایت لنج‌های چوبی به دریا می‌کنند.

جعفری حسینی می‌افزاید : لنج‌هایی که در روستای گوران ساخته می‌شوند را می‌توان آخرین بازماندگان این نمونه لنج‌ها به حساب آورد .

اما مدتی است با آمدن لنج‌های فایبرگلاسی ساخت لنج‌های چوبی از رونق افتاده و این هنرمردان هرمزگانی در حال فراموشی است.

سال ۸۰ در هرمزگان ۳۲ کارگاه لنج سازی فعال وجود داشت که اکنون به گفته رئیس اداره مرکزی بازرسی و ثبت شناوران بنادرو دریانوردی هرمزگان ۳ کارگاه فعال وجود دارد.

مهدی طباطبایی می‌افزاید : چند سالی است هیچ درخواستی برای ساخت لنج‌های چوبی ثبت نشده است.

اما علت چیست؟

مختاری معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان می‌گوید : ساخت لنج‌های چوبی پرهزینه و طولانی مدت است.

رئیس اداره مرکزی بازرسی و ثبت شناوران بنادرو دریانوردی هرمزگان هم می‌گوید : وجود شناور‌های فایبرگلاس بعنوان رقیبی برای لنج‌های چوبی در کاهش تقاضا مؤثر بوده است.

طباطبایی با بیان اینکه زمان بر بودن یکی از مهمترین مشکلات است می‌افزاید : برای ساخت لنج‌های چوبی دو سال زمان صرف می‌شود، اما شناور‌های فایبرگلاس سه ماهه ساخته می‌شود.
وی می‌افزاید : بدنه شناور‌های چوبی برخلاف شناور‌های فایبرگلاس بعد از دو سفر نیاز به تعمیرات بدنه بویژه در بخش‌های زیر آبی دارند.

رئیس اداره مرکزی بازرسی و ثبت شناوران بنادر و دریانوردی هرمزگان، سرعت بیشتر شناور‌های فایبرگلاس و داشتن مخازن مناسب‌تر برای صیادی را از دیگر مزایای شناور‌های فایبرگلاس اعلام می‌کند.

طباطبایی، به صرفه نبودن واردات چوب مرغوب که عمدتا از کشور‌های میانمار ، سریلانکا و کشور‌های آفریقایی وارد می‌شد با توجه به نوسانات دلار و نبود گلاف کاران ماهر و یا عدم جایگزینی ایشان را از دیگر مشکلات صنعت لنج سازی بر می‌شمرد .

صاحب کارگاه لنج سازی بندرکنگ هم می‌گوید : گرانی اجناس از دیگر مشکلات این صنعت است.
بارانی بزرگترین لنج چوبی کشور با ظرفیت هزار تنی را می‌سازد.

به گفته این جاشوی کنگی چوب مورد نیاز برای ساخت لنج از هند و سنگاپور وارد می‌شود که الان بسیار گران شده است.

کارشناسان دیگر، ایمنی و استحکام کم وسنتی بودن نقشه ساخت را از معایب لنج‌های چوبی اعلام می‌کند.

در حالیکه هیچ محدودیتی برای ساخت لنج‌های چوبی در هرمزگان وجود ندارد، اما علاقه صیادان به شناور‌های فایبرگلاسی موجب جایگزینی آن بجای لنج‌های چوبی شده است.

اما به باورکارشناسان دیگر با وجود معایبی که لنج‌های چوبی دارند، اما مزایایی دارند که لزوم حفظ این صنعت را دوچندان می‌کند.

گفته می‌شود عمر لنج‌های چوبی به بیش از صد سال هم می‌رسد، ولی عمر شناور‌های فایبرگلاس ۲۰ سال هم نمی‌رسد.

از سوی دیگر به گواه لنج داران محصولات کشاورزی و میوه که با شناور‌های فایبرگلاسی صادر می‌شود به علت استفاده از مواد شیمایی برای ساخت این شناور‌ها فاسد می‌شود در حالیکه این مشکل در لنج‌های چوبی وجود ندارد.

رئیس اداره میراث فرهنگی سازمان منطقه آزاد قشم می‌گوید : ساخت لنج‌های فایبرگلاسی عمر ساخت لنج‌های چوبی را کم کرد. این لنج‌ها دوام و عمر بسیار کمتری نسبت به لنج‌های چوبی دارند.

دشتی زاده می‌افزاید : تنها امتیاز شناور‌های مدرن ارزانی و سریع بودن ساخت آن‌ها است، ولی در عین حال قابل تعمیر نیستند.

آنچه مسلم است صنعت لنج سازی به عنوان میراثی کهن در مقابل مدرن بودن رقیبش در حال نابودی است. اما نباید دانش آن نابود شود.

چه باید کرد؟

معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان می‌گوید : در سال ۲۰۱۱ دانش ساخت و دریانوردی با لنج سنتی خلیج فارس به عنوان هشتمین اثر ناملموس ایرانی به ثبت جهانی رسید تا این هنر مردان جنوب حفظ شود.

مختاری می‌افزاید : بزودی پایگاهی جهانی برای انتقال دانش سنتی لنج سازی در هرمزگان راه اندازی می‌شود.

وی می‌گوید : در ایام نوروز هم لنج‌های سنتی برای جابجایی مسافران و گردشگری در بنادر استان پهلو می‌گیرند.

رئیس اداره میراث فرهنگی سازمان منطقه آزاد قشم می‌گوید : مهمترین اقدام برای حفظ دانش این اثر تاریخی مستندنگاری و ثبت گنجینه‌های انسانی آن است که از دو سال پیش در جزیره قشم آغاز شده است.

دشتی زاده می‌افزاید : با مرگ هر جاشوی کهنه کار، دانش و علم ساخت لنج‌های چوبی نیز از بین می‌رود.

مدیر کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم نیز می‌گوید : شرکت تعاونی توسعه روستایی گوران با هدف حفظ و احیاء روش‌های لنج سازی و دریانوردی سنتی قشم در این روستا تاسیس شده است.

جعفری حسینی می‌افزاید : این شرکت تعاونی با همکاری و مشارکت پژوهشگران فعال در برنامه سازمان همکاری‌های بین المللی ژاپن (جایکا) بزرگترین موزه باز لنج سازی و دریانوردی ایران را در روستای گوران طراحی و اجرا کرده اند.

وی می‌گوید : با ایجاد این موزه ضمن حفظ ، احیا و آموزش این هنر و صنعت سنتی، یکی از زیباترین و جذاب‌ترین جاذبه‌های گردشگری دریایی پیش روی گردشگران در روستای گوران گذاشته شده است.

گفته می‌شود این موزه بزرگ لنج سازی با هدف توانمندسازی جوامع محلی در مساحت ۵۰ هکتار از یک سال و نیم پیش ایجاد شد که در آن ۳ کارگاه ساخت ادوات لنج سازی و دو لنج به نمایش گذاشته شده است.

همچنین برای آشنایی کودکان با لنج‌های سنتی لنج کوچکی برای بازی ایجاد شده است.

روستای گوران از قدیم الایام بندرگاه طبیعی برای تعمیر لنج‌های چوبی بوده است.

به هر روی با توجه به قدمت تاریخی دانش لنج سازی در ایران بویژه در سواحل خلیج فارس و تلاش کشور‌های عربی برای وارونه نشان دادن واقعیت و ایجاد افتخار جعلی در زمینه لنج سازی برای خود ، لازم است مسئولان کشوری و استانی به حفظ این دانش که با نفس‌های جاشو‌های پیر گره خورده است بیشتر تلاش کنند.

نویسنده : سمانه فلاح کاظمی